Haur eta gazte literatura

Gaur blogean landuko dugun gaia eskola eta literaturaren arteko gurutzaketa izango da. Lehenengo, haur eta literatura lantzeko eskura ditugun baliabide eta eragile batzuk ezagutuko ditugu. Gero, euskal idazle batek gaiari buruz egin duen hausnarketa irakurriko dugu eta, azkenik, gure txanda izango da. Iruzkinetan jasoko ditugu gaiari lotutako iritzi eta burutazioak, adibidez: ezagutzen zenituen baliabideak? Erabilgarriak direla uste duzu? Ados zaude idazlearen iritziarekin? Ekin diezaiogun!

Hasteko, Galtzagorri Euskal Haur eta Gazte Literatura elkartea ezagutuko dugu. 1990ean sortu zen eta bi helburu nagusi ditu: haur eta gazteen irakurzaletasuna bultzatzea eta euskarazko haur eta gazte literatura sustatzea eta ezagutaraztea. Elkartean literaturaren alor horretara lotuta dauden profesionalek parte hartzen dute, hala nola liburuzainek, irakasle eta ikastetxeek, kultur dinamizatzaileek, kultur eta euskara teknikariek, editoreek, ipuin kontalariek, idazleek, itzultzaileek edota ilustratzaileek. Finean, euskarazko Haur eta Gazte Literaturarekin harremana duen edonork.

2000. urtetik aurrera sortu ziren egun elkartearen ardatz bihurtu diren egitasmo nagusiak eta jarraian tarte bat hartuko dugu batzuk aletzeko: 

• Klis-klasikoak liburu eta app bilduma: xede nagusi zuen 4 eta 16 urte bitarteko irakurleei (ez haiei bakarrik, baina bereziki haiei) euskarazko literatur obra kanonikoak eskueran jartzea zein beste hizkuntzetako klasikoen itzulpen egokiak eskaintzea.
• Literatur aretoak: literatura eta sormena bizitzeko jarduera gidatuak.
• Mintzoan Kux-kux: egitasmo honen helburua da haurren inguruko bitartekariak (gurasoak, bibliotekariak, irakasleak, hezitzaileak) formatzea, etxean, eskolan, kalean eta liburutegian haurrei eta haurrekin modu naturalean irakurtzen jarrai dezaten.
• Irakasleentzako lantegiak: 2018an abiatu zuen “Irakurzaletasuna sustatzeko irakasleentzako lantegiak” izeneko egitasmoa. Galtzagorrirentzat ezinbestekoa da irakurzaletasunean bitartekari lana egiten duten profesionalen trebakuntza. Irakasleak bitartekariak direnez gero, Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako ikastetxeetan prestakuntza eskaintzen zaie irakasleei. Saioak praktikoak dira eta bertatik bertara eskaintzen dituzte Galtzagorriko adituek. Halaber, tokian tokiko udal liburutegietako liburuzainak gonbidatzen dituzte ikastetxeak eta liburutegiak saretze aldera.
• HGL eskolan: irakurketa literarioak eskoletan duen lekua hobetzeko, eta irakurketan bitartekari diren irakasle edo irakaslegaien formazio literarioa aberasteko formazioa da.  

Argitalpenei dagokienez, hauek dira sona handiena dutenak:

• Galtzagorrik urtean bitan argitaratzen du Behinola, Haur eta Gazte Literaturari eskainitako euskarazko aldizkari bakarra. Bertan, artikulu eta erreportajeez gain, liburuen iruzkin literarioak biltzen dira.
• Gomendagarriak urtez urte: urteko liburu gomendagarrien zerrendak sortzen ditu Galtzagorri elkarteak eta zerrenda bakoitzak Euskal Haur eta Gazte Literaturan urte horretan argitaratu diren liburu gomendagarrienak biltzen ditu, irakurlearen adin aproposaren arabera antolatuta.
• EZINBESTEKOAK izena duen sail honen barruan euskarazko Haur eta Gazte Literaturaren historian argitaratu diren 50 liburu ezinbestekoen zerrenda paratzeko konpromiso zail eta arriskutsua hartu du Galtzagorrik.

Eta zer diote euskal idazleek eskola eta literaturaren arteko harremanaz? Mariasun Landa da euskal idazle oparoenetakoa haur eta gazte literaturan eta, besteak beste, hau esan zuen duela urte batzuk Berria egunkarian egin zioten elkarrizketa batean:

"Haur literatura pedagogiarekin lotzeak dakartzan arriskuez ere mintzatu izan zara behin baino gehiagotan, «amaorde pedagogikoa» aipatuz. 

Didaktismoa da benetako arriskua. Baina, pedagogiaren izenean ere, irizpide batzuk errazegi erabiltzen dira batzuetan. Niretzat, liburu bat pedagogikoa da ondo idatzita dagoenean. Baina susmoa dut pedagogiaren izenean garai bateko moraltasuna ezkutatzen dela askotan, edo ideologia bat. Adibidez, bukaera zoriontsua izatea da pedagogikoa. Baina, literaturaren aldetik begiratuta, zergatik ez eskaini bukaera ez hain biribilak eta hain zoriontsuak, bukaera irekiak? Txan fantasma-ren bukaera tristea izan daiteke irakurketa jakin bat egiten duenarentzat, baina, nire ustez, bukaera irekia du, eta itxaropentsua ere izan daiteke. Nik uste dut zeukan berritasuna hortik zetorkiola, besteak beste, Txan fantasma-ri. Formaren aldetik. Batzuentzat haur eta gazte literatura ez da desafio literario eta estilistikoa. Nahikoak dira istorio polit bat eta bukaera zoriontsua. Hori ere behar da, haurrek irakurri egin behar dutelako guk ere irakurtzen dugun bezala, gu ez baikara ari beti Proust irakurtzen. Baina, gaitasun literarioa duten irakurleak sortzeko, behar da nolabaiteko planifikazio bat, haurrek aurrera egin dezaten gero eta zailtasun handiagoak dituzten liburuekin. 

Askotan esaten da garrantzitsua dela «balioetan heztea», eta literatura ere horretara bideratzen da. Zer iruditzen zaizu?

Badirudi oso zaila egiten zaigula haur eta gazte literaturari bere literaturtasuna aitortzea eta onartzea. Beti bilatu nahi diogu, eta irakaskuntza munduan zer esanik ez, baliagarritasun bat; beti jakin nahi dugu zertarako balio duen. Oso sartua zegoen hori lehengo irakasleen artean, eta halaxe dago oraingoen artean ere: irakurri behar dela zerbaitetarako. Orduan, egokitu behar zaio horri hondakinen arazoa, aldaketa klimatikoa, sexismoa, hezkidetza... Teorikoki, didaktismoa gaur egun ez zaio inori gustatzen, baina, praktikan, gauza horiek, irakaskuntzan «zehar lerroak» deitzen direnak, didaktismotik oso gertu daude. Badakit irakaskuntzan landu behar direla gai horiek, baina denetik egon behar du, eta bereizten ere jakin behar da, batez ere arduradunek, irakasleek eta abar. 

Berez duen balio literarioa izan daiteke, beraz, haur literaturako liburu batek transmititzen duen balio nagusia, garrantzitsuena. 

Mark Twainek Tom Sawyerren abenturak idatzi zituenean, edo Lewis Carrollek Aliziarenak, maitasunaren izenean egin zuten hori, bestelako helbururik gabe, opari bat egiteko haurtzaroari... Literatura da. Beste kontu bat da idazleak bere balioak dituela, eta idazten duela bere egoera zehatzetik eta bere balioetatik abiatuta, eta hor balio batzuk bideratzen dituela."